سیاستِ عَجولانه‌یِ تُرکیه در سوریه

سیاستِ عجولانه‌یِ اردوغان در برخوردِ با رژیمِ اَسَد را می‌توان شکستی در سیاستِ خارجیِ ترکیه به شُمار آورد. اگرچه بسیاری به درستی ایران را بازنده‌یِ بُزُرگِ وضعیتِ کنونیِ سوریه می‌دانند، ولی پرسش این جاست که بَرنده‌یِ این کشتار کیست؛ بسیاری البته ترکیه را یکی از برندگانِ سقوطِ اسد می‌دانند یا دستِ کم سیاست‌هایِ ترکیه در قبالِ سوریه را موفقیت‌آمیز ارزیابی می‌کنند. پرسشی که اکنون پیشِ رویِ ماست این است که با رفتنِ اسد، ترکیه چه چیزی را کسب می‌کند که پیشتر از آن محروم بود؟ به عبارت دیگر، دستاوردهایِ ترکیه در همراهیِ با مخالفانِ رژیمِ اسد و در فردایِ براندازیِ او چه خواهد بود؟ با بررسیِ این دستاوردها و چالش‌ها می‌توان ارزیابیِ درستی از موفقیت یا عدمِ موفقیتِ سیاست‌هایِ دولتِ اردوغان به دست داد.

سرمایه‌گذاری‌هایِ کلانِ تُرک‌ها در لیبی باعثِ برخوردِ محتاطانه‌یِ این کشور در ارتباطِ با دخالتِ خارجی در لیبیِ تحتِ حکومتِ قذافی بود. این کشور تا روزهایِ آخر علیه تصویبِ قطعنامه بر ضدِ لیبی مقاومت می‌کرد. آن گاه که خود را در برابر فشارهایِ اروپاییان ناتوان یافت، هوشمندانه به جمع مخالفینِ قذافی پیوست. هر اندازه که در موردِ لیبی، ترکیه با احتیاط پیش رفت، در موردِ سوریه به سرعت تصمیم خویش را در همراهیِ با مخالفان اتخاذ کرد. به محض به پا خاستن مخالفانِ دیکتاتوریِ اسد در سوریه، این کشور واکنش نشان داد وفشارِ زیادی بر اسد نهاد تا اصلاحات را شروع کند و حتی قدرت را واگذار بگذارد؛ به زودی استانبول محلی شد برایِ گردهماییِ مخالفان؛ ترکیه امید داشت که بهار عرب در سوریه نیز مانند نمونه‌هایِ پیشین به سرعت به سرانجام برسد و در این میان ترکیه با حمایتِ قاطع از این حرکت‌ها بر نفوذِ روبه گسترش خویش بیَفزایَد. اما ترکیه که می‌توانست نقش یک میانجی قدرتمند را در سوریه بازی کند در نتیجه‌یِ همراهیِ با مخالفانِ حکومت، اعتمادِ رژیمِ اَسَد را از دست داد و در واقع یکی از طرف‌هایِ دعوا شد؛ تنش در سوریه ادامه یافته بدون راهِ برون رفتی در افق. حال باید دید سود و زیان این سیاستِ ترکیه در درگیری‌هایِ سوریه چیست؟

سود و زیانِ ترکیه را می‌توان به دو لحاظ بررسید، یکی اقتصادی و دیگر سیاسی؛ هر دویِ این موارد را در سناریوهایِ ممکن که وضعیت کنونی می‌تواند به آنها بینجامَد می‌کاویم. نخستین سنایور آنی است که هم اکنون در جریان است، ناآرامی شدید در سوریه، اگر نگوییم جنگ داخلی؛ در این سناریو ترکیه به لحاظِ اقتصادی بازارِ صاداراتی‌ای را که در آن بی‌رقیب بود برای مدتی است که از دست داده. در اقامت سه ساله‌ام در دَمشق شاهد حضورِ چشمگیرِ کالاهایِ تُرک در بازارهایِ دَمشق بودم؛ هم اکنون بازاری که ترکیه هیچ مشکلی در صادرات به آن نداشت از دست رفته است. طبق گزارش وزات تجارت ترکیه میزان صادرات ترکیه به سوریه در سالِ 2010 از 2.5 میلیارد دلار فراتر رفته بود؛ در همین سال نزدیک به یک میلیون گردشگر سوری از ترکیه دیدن کرده بودند؛ پس از شروع درگیری‌ها تمام این آمار و ارقام به شدت افت کرده است. حال اگر تصور کنیم که درگیرهایِ گسترده‌یِ کنونی به جنگی داخلی تبدیل شود، بازرگانان و تولیدکنندگان ترک برای مدتی بسیار طولانی‌تر از یک سال و نیم گذشته دچار زیان‌های ناشی از دست دادن بازارِ پُرسودِ سوریه خواهند بود. دولت منزویِ اَسَد بهترین فرصت را برای ترک‌ها فراهم کرده بود که دستی باز در این بازار داشته باشند و سرِ کار آمدن دولتی که قرار است دموکراتیک و احتمالا درارایِ  ارتباطی گسترده با دنیا باشد باعث برآمدنِ رقبایی برای صادراتِ ترکیه خواهد بود.

هر چند به نظر می‌رسد به لحاظِ اخلاقی موضعِ ترکیه قابلِ دفاع است، ولی به لحاظِ سیاسی هم اکنون مرزهایِ ترکیه با سوریه، مواجه با موج آوارگانی است که از خشونت‌ها می‌گریزند و خواهان پناه‌گیری در ترکیه هستند. تا چه زمانی؟ امری است که گمانه‌زنی درباره‌یِ آن مشکل است ولی این روشن است که این سیل ادامه خواهد داشت و روز به روز بر تعدادِ این آوارگان افزوده خواهد شد.

اما سناریویِ دیگر برافتادن اسد و پایان جَنگِ داخلی است؛ در واقع سناریویی که ترکیه هم‌اکنون در حالِ پی گیریِ آن است. نکته‌ای که اما نمی‌توان از آن غافل بود اقتصاد سوریه پس از پایانِ احتمالیِ این جنگ خواهد بود؛ سوریه که اقتصادش حتی پیش از این ناآرامی‌ها نیز بسیار نحیف بود، پس از پایانِ جنگِ داخلی به کشوری ورشکسته و ویران تبدیل خواهد شد. بر خلافِ لیبی، سوریه کشوری است فقیر بدون منابع گسترده‌یِ انرژی و معدنیِ. مردم سوریه پس از جنگ داخلی فقیرتر از پیش، قدرت خرید چندانی نخواهند داشت که بخواهند مشتریِ کالاهای وارداتی از ترکیه باشند؛ منابعِ مالی گسترده‌ای در اختیار نخواهد بود که صرفِ بازسازی این کشور گردد که ترکیه بتواند بالاترین سهم را در این بازسازی بر عهده گیرد. در عوض این احتمال وجود دارد که این کشورِ فقیر باری بر دوشِ ترک‌ها بگذارد و به کمک‌هایِ آن سخت نیازمند باشد. از این رو بدون تردید می‌توان ترکیه را به لحاظ اقتصادی بازنده‌یِ این میدان دانست.

اما به لحاظِ سیاسی با رفتن اَسَد ترکیه چه چیزی را به دست خواهد آورد؟ روابط ترکیه و سوریه در زمان اسد و تا پیش از تنش‌هایِ شانزده ماهِ گذشته در بهترین وضعیت ممکن بود، به این معنی که دو کشور از همکاری‌هاییِ سیاسی-اقتصادی در بالاترین سطوح برخوردار بودند. ایران متحد استراتژیک اسد نیز از این همکاری‌ها استقبال می‌کرد و آن را برای ثباتِ سوریه مفید می‌دانست. با رفتنِ اَسَد و رویِ کار آمدن مخالفان، بی‌تردید در کوتاه مدت ایران از صحنه‌یِ سیاسیِ سوریه تا اندازه‌ی زیادی کنار خواهد رفت و ترکیه و عربستان و احتمالا کشورهایِ غربی جایِ آن را خواهند گرفت. البته ترکیه با برخورداری از مرزهایِ مشترک آبی و خاکی با سوریه دستِ بالا را خواهد داشت. ماهیتِ حکومتِ سوریه پس از اَسَد چندان مشخص نیست و این که این حکومت در دراز مدت چه گونه رابطه‌ای با ترکیه برقرار خواهدکرد؛ ولی آنچه که مشخص است در بهترین حالت سطح روابط دو کشور به سطحِ دورانِ اسد باز خواهد گشت. علاوه بر آن، اگر احتمال دهیم که حکومتی دموکراتیک در سوریه بر سرِ کار آید که در لیستِ دولت‌هایِ تروریستیِ آمریکا در خاورمیانه نباشد از نقش ترکیه به عنوانِ تنها دموکراسیِ مسلمانِ منطقه و هم پیمانِ غرب خواهد کاست؛ این در صورتی است که حضور اسد برای ترکیه مایه توجه غربی‌ها به ترکیه به عنوانِ همسایه‌یِ سوریه و شریکِ استراتژیک شده بود.

اما از همه مهم‌تر مساله‌یِ کُردها در سوریه است. پس از قدرت گرفتن کُردها در عراق، رهاییِ کُردهایِ سوریه از دستِ سرکوبِ شدیدِ رژیمِ اسد و البته در دراز مدت استقلالِ/خودمختاریِ آنها از سوریه می‌تواند باعثِ مشکلاتِ بیشترِ ترکیه با جمعیتِ کُرد خویش گردد. کُردهایِ سوریه با اکثریتِ عَرَبِ آن کشور قرابت چندانی ندارند و بعید به نظر می‌رسد که پس از اَسَد بتوانند با اکثریتِ عَربِ سوریه در تقسیمِ قدرت به توافق برسند؛ قدرت گرفتنِ کردها در همسایگی زنگِ خطری است مهم برایِ ترکیه با داشتنِ بزرگترین اقلیتِ کُرد در خاورمیانه.

البته مسأله‌ای که کمتر توجه‌ها را به خویش جلب کرده، سرمایه‌گذاری‌هایِ عربستان سعودی در انقلاب هایِ عَربی به ویژه در سوریه است. بسیار محتمل به نظر می رسد که پس از سقوطِ اسد، اِسلام‌گرایان به گونه‌ای مُطلق دستِ بالا را خواهند داشت. بسیاری از این اسلام‌گرایان وامدارِ عَرَبستانِ سُعودی خواهند بود چه به لحاظ کمک‌هایِ مالی که در طول جنگ با اسد به آنها کرده و نیز دُلارهایی که سوریه‌یِ پس از اسد برای بازسازی به آن نیاز مبرم خواهد داشت. سرمایه‌گذاریِ سعودی‌ها در سوریه برای ترکیه چندان بدون عاقبت نخواهد بود، چرا که این سرمایه‌گذاری‌ها یعنی تقویتِ اسلامِ وَهابی. از سویِ دیگر، کشور مسلمانِ ترکیه، که هم اکنون هم افرادی از این کشور به القاعده پیوسته‌اند، پتانسیلِ بسیار بالایی در آسیب پذیریِ از این ایدئولوژیِ بسیار خشن دارد، امری که برای کشوری سکولار تهدیدی جدی خواهد بود. یک حکومتِ اسلامی با سرمایه‌گذاریِ سعودی‌ در مرزِ با ترکیه به هیچ روی به سودِ ترکیه و بیشتر از آن اسرائیل و آمریکا نخواهد بود.

با این اوصاف به نظر می رسد که سیاستی که ترکیه در سوریه در پیش گرفت بسیار عجولانه و به دور از عاقبت‌اندیشی بود؛ چه بسا صبر و حوصله‌یِ بیشتر از سوی ترکیه/ اردوغان باعث می‌شد که این کشور بتواند نقشی بسیار سازنده در مسائل سوریه ایفا کند و از خونریزی تا اندازه‌یِ زیادی جلوگیری به عمل آورد؛ اعتمادِ دولتِ سوریه و مخالفان به ترکیه می‌توانست به حل صلح‌آمیزِ مسائل در این کشور کمکی شایان بنماید. به این لیست باید تیرگیِ نسبیِ روابط ایران و ترکیه در رابطه با سوریه را نیز افزود، روابطی که در سا‌ل‌های اخیر پیوسته در حال گسترش بوده و منافع اقتصادیِ بسیار برایِ ترکیه به همراه داشته است. با این اوصاف به نظر می رسد که وضعیت سوریه اگر برنده‌ای داشته باشد این برنده ترکیه نیست و نخواهد بود.

2 دیدگاه برای «سیاستِ عَجولانه‌یِ تُرکیه در سوریه»

  1. مقاله جالبی است ولی ترکش های فروپاشی سوريه بسيار گسترده تراز انيست که در اين مقاله اشاره شده ،واقعيت اينست که حکومت «اسدی» عملاً حکومتی بيپشتوانه ،بي مهتوا وغيرقابل تداوم است۰وادامه اين وضع در نهايت غرقابی خواهد ساخت که تمام دست درکاران و بازيگران اين نمايش خونبار را در کام خود خواهد کشيد۰بنظر ميرسد که نيروئی عظيم ،جريانی پرفشار و پرقدرت که فرامرزی وغير قابل کنترل است در حال حرکت است تا تمام ديوارها و حصارهائيکه طی سالها در اين منطقه توسط استعمار کهنه و نو وحکومتهای وابسته وفاسد بوجود آمده رادرهم فروکوبد ونتيجه ،که مسلاماً طرحی نوين وپايدارتر خواهد بود،راپايه گذاری کند در اين تغييرو تحول خونهای بسياری ريخته خواهد شد که اکثراُ براساس رسم روزگار ازشاهرگ بيگناهان وتودهها بي پناه گرفته خواهد شد۰قدرتهای جهانی و منطقه ای هرکدام سعی ميکنند با پرداخت کمترين کرايه بر اين رودخونبار موج سواری کنند بدون اينکه کنترلی داشته باشند ويا بدانند در کجا وچه زمان تخته پاره شان بگل خواهد نشست۰منابع و سرچشمه اين جريان عظيم بسيارند،که ميتوان آنان راخلاصه وار چنين گروهبندی کرد۰مرزهای مصنوعی و بدون پايه و اساس بين کشورهای منطقه،اختلافات قومی و نژادی کهنه وگنديده در سراسرمنطقه،وجود حکومت های فاسد وغير قابل اصلاح در تمام کشورها ،شکست و ناتوانی تودها در ايجاد نوعی جامعه آزاد و دمکرات،ناتوانائی اکثريت ملتهای منطقه در بازسازی نهادهای اجتماعی بنحويکه قبول و پيشرفت نوع آوری«تکنولوژی»راممکن و تسهيل کند،عدم وجود نهادهای عادلانه و منصفانه بين الملی و دست آخر وجود حکومت نژادی مذهبی اسرائيل که با سياستهای غير واقعی غير انسانی و تجاوزگرانه تبديل به کهنه زخمی در پيکرناتوان خاورميانه گرديده۰گرچه پيشبينی پيامدهای بلند مدت اين تحولات اسان نيست ولی شايد بتوان با اطمينان پيشبينی کرد که تجزيه کشورهای سوريه،ترکيه،عراق ،لبنان و ايران محتمل ،ايجاد کشوری کرد نژاد و افزايش تنش بين شيعه و سلفی وآفزايش بحرانهای خونين بين اعراب و اسرائيل قابل پيشبينی است۰بطور کوتاه تمام عواملی که در اروپا موجب جنگهای بين الملی اول و دوم با تلفات جانی آفزون بر صد مليون گرديدند بنحوی و شکلی در خاورميانه در حال شکل گيری هستند،يا بعبارتی،آتشی که چهل سال پيش پيکر پاک تماشاگران سينما رکس آبادان را سوزاند ، شعله های همان آتش داغهای چرکينتی شدند بر پيکراجساد مردم حلبچه ،غزه ومحمد بوعزيزی تونسی،آتشی که بنيادشاهان وقدرتمندان بسياری راتابه امروز بخاکستر تبديل کرده۰ يابقول ، مجذوب علیشاه. «یک شب آتش در نیستانی فتاد »

    1. بهنام جان: بی تردید سخن شما درست است و این را در واقع روز به روز بیش از پیش می توان شاهد بود. به عبارتی از بیش از دو ماه پیش که این مقاله ی من منتشر شده می توان دید که تنش در سوریه ابعاد گسترده تری به خود گرفته و نیز این که ترکیه و دیگر کشورها این را دریافته اند که ترکش های این تغییرات به ویژه در سوریه گسترده تر از آن است که از ابتدا گمان می شد. تنش های قومی و مذهبی به همراه مداخلات قدرت های فرامرزی همه و همه قضیه را بیش از پیش پیچیده کرده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *